Σύμβολα και ελευθερία έκφρασης

Η κάθε κοινωνία έχει τα δικά της σύμβολα, με διαφορετικό χαρακτήρα και σημασία το κάθε ένα. Υπάρχουν τα πολιτικά, τα εθνικά αλλά και τα θρησκευτικά σύμβολα, τα οποία αποτελούν σήμα κατατεθέν της κάθε  ιδεολογίας. Έτσι και η Ελλάδα έχει ποικιλία εθνικών, πολιτικών και θρησκευτικών συμβόλων. Όμως, πολλές φορές, τα σύμβολα γίνονται αιτία διαμάχης μεταξύ των οπαδών τους, και ο λόγος είναι η προσβολή αυτών. Τα σύμβολα είναι ευάλωτα στις λέξεις και τις πράξεις των ανθρώπων , οι οποίοι  είτε δεν πιστεύουν σ’ αυτά, είτε θέλουν απλά να εκφράσουν ελεύθερα τη γνώμη τους, σχετικά με τα σύμβολα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα για την προσβολή συμβόλου, ως επακόλουθο της ελευθερίας του λόγου και της έκφρασης, αποτελεί το συμβάν με τον Τζίμη Πανούση, ο οποίος οδηγήθηκε στην εισαγγελία με την κατηγορία προσβολής και περιύβρισης εθνικού συμβόλου. Ο λόγος ήταν  η αφίσα που διαφήμιζε τις παραστάσεις του, και που απεικόνιζε την Ελληνική σημαία με σφυροδρέπανο στη θέση του σταυρού. Αυτό το γεγονός έθιξε μερικά άτομα, πιστεύοντας ότι η ελευθερία της έκφρασης είχε ξεπεράσει τα όρια του συμβολικού λόγου. Έτσι αυτή η αφίσα υπήρξε το κόκκινο πανί για τους δικαστικούς θεματοφύλακες της τάξης και της ηθικής της υποκρισίας. Η αφίσα, γύρω από την οποία τόσος θόρυβος προκλήθηκε, χαρακτηρίστηκε τέχνη και ο λόγος ήταν συμβολικός χωρίς να θέλει να προσβάλει κανέναν. Όμως, ίσως τελικά τα όρια στην τέχνη να τα βάζει το κοινό.

Επιπροσθέτως, εκτός των άλλων, υπάρχουν και τα ιδεολογικά ή αθλητικά σύμβολα. Αν το κάθε σύμβολο, συμβολίζει τις θυσίες που έχει κάνει ο λαός του έθνους για να υπάρχει, τότε αυτό ισχύει και για τους οπαδούς κάποιας ομάδας που έχουν θυσιαστεί και που προσδίδουν στο σύμβολο αυτή τη σημασία. Δηλαδή, ένας οπαδός του Ολυμπιακού κάλλιστα θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι η προσβολή του συμβόλου του δαφνοστεφανωμένου έφηβου αμαυρώνει τη μνήμη των θυμάτων της θύρας 7.

Κατά παρόμοιο τρόπο, έτσι και τα θρησκευτικά σύμβολα, όπως ο σταυρός και οι εικόνες θα μπορούσαν να προσβληθούν από άτομα διαφορετικού θρησκεύματος και διαφορετικών πιστεύω. Για παράδειγμα, ο ανεστραμμένος σταυρός που χρησιμοποιούν οι σατανιστές, είναι προσβολή και βλασφημία στο σύμβολο πίστης των χριστιανών, και σκοπό έχει να εμπαίξει και να βλασφημήσει. Ακόμα, η απεικόνιση του Μωάμεθ και μάλιστα σε γελοιογραφία, αποτελεί υπέρβαση των ορίων του συμβολικού λόγου και προκαλεί θυμό στους πιστούς. Επίσης, η υποχρεωτική χρήση της μαντίλας από τις μουσουλμάνες σε πολλές χώρες της ανατολής αποτελεί σύμβολο και η παραβίαση αυτού του κανόνα από αλλόθρησκες γυναίκες οι οποίες εισέρχονται σ’ αυτές τις χώρες, συνιστά προσβολή του συμβόλου και δεν αποκλείεται οι παραβάτες να υποβληθούν ακόμα και σε λιθοβολισμό.

Επομένως, η προσβολή των συμβόλων, μέσα στα πλαίσια του συμβολικού λόγου και της ελευθερίας της έκφρασης σε δημόσιους χώρους, μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις και να προκαλέσει αντιδράσεις. Όμως τα σύμβολα θα πρέπει να προκαλούν σεβασμό και όχι φόβο. Σίγουρα υπάρχουν όρια στο συμβολικό λόγο και αυτά είναι να μην προσβάλλονται τα πιστεύω και οι ιδιαίτερες ταυτότητες των ατόμων που πιστεύουν σ’ αυτά. Τα όρια αυτά όμως δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να καθορίζονται από το νόμο. Σε αντίθετη περίπτωση, θα γινόταν λόγος για ωμή λογοκρισία. Η κοινωνία από μόνη της πρέπει να αποκτήσει την κουλτούρα να σέβεται τη διαφορετικότητα.

Αποχή, ο μεγάλος νικητής

Η αποχή από τις φετινές εκλογές ήταν πρωτοφανής και έφτασε σε επίπεδα ρεκόρ για όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις, μετά την Μεταπολίτευση. Αν συνυπολογίσει κανείς τον αριθμό των λευκών και των άκυρων ψηφοδελτίων, το ποσοστό της συνειδητής αποχής άγγιξε ποσοστό άνω του 50% σε ένα λαό κατεξοχήν πολιτικοποιημένο. Ένας λαός ο οποίος συνήθιζε να συμμετέχει ενεργά στα κοινά, να εκφράζει δυνατά τη γνώμη του με όποιο κόστος και αν συνεπαγόταν αυτό, όπως η εξέγερση του Πολυτεχνείου με αφορμή τη χούντα, να συμβάλει δραστικά στη πολιτική και να πιέζει για τα συμφέροντα των εργαζομένων αλλά και να εκφράζει τη δυσαρέσκεια και την απαξίωση του προς τα πολιτικά κόμματα στο σύνολό τους.

Τα αίτια του φαινομένου είναι προφανή. Σίγουρα κάτι μεσολάβησε, μεταξύ της παλιάς εποχής και της σημερινής, έτσι ώστε να έχουμε σήμερα τόσο μεγάλο ποσοστό αποχής από τις εκλογές, και αυτό ίσως είναι η μονοτονία και η δοκιμασμένη, και μη πετυχημένη, συνταγή των μεγάλων κομμάτων στην Ελλάδα. Είναι πασιφανής μία δυσαρμονία ανάμεσα στις επιδιώξεις της κοινωνίας και των πολιτών από τη μία και τις επιλογές των κομμάτων από την άλλη. Οι πολίτες νιώθουν πλέον κουρασμένοι και απογοητευμένοι από τις υποσχέσεις των πολιτικών. Ακόμα, η διογκούμενη διαφθορά και η διαπλοκή απομακρύνουν τους πολίτες από την κάλπη. Πλέον, ο Έλληνας αρχίζει να συνειδητοποιεί ότι παίρνει μέρος σε ένα πολιτικό σύστημα, το οποίο τον υποβιβάζει από Πολίτη με γνώμη, σε χειροκροτητή και απλό ψηφοφόρο κάποιου κόμματος ή και πολιτικού προσώπου. Αντιλαμβάνεται όλο και περισσότερο ότι η εκλογική διαδικασία είναι μια πλάνη η οποία οδηγεί συνεχώς στο ίδιο αποτέλεσμα, όποιο κόμμα και αν είναι κερδισμένο. Σαν ένας φαύλος κύκλος, χρόνια τώρα ανοιχτός.

Έτσι λοιπόν, παρά το πελατειακό δέλεαρ των προσωπικών υποσχέσεων και κουμπαριών, όλο και περισσότεροι Έλληνες απέχουν από την εκλογική διαδικασία. Με τον τρόπο αυτό, είτε αποδοκιμάζουν το πολιτικό μας σύστημα με το λευκό, είτε το χλευάζουν με δηκτικά σχόλια πάνω σε ψηφοδέλτια καθιστώντας τα άκυρα, είτε δεν προσέρχονται καθόλου στην κάλπη. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει απογοήτευση, κούραση αλλά και αποστασιοποίηση από μια ψυχοφθόρα διαδικασία, όπως έχει καταλήξει να είναι η ενασχόληση με τα πολιτικά της χώρας.

Ακόμα, η αποχή από τα εκλογικά δικαιώματα εκλαμβάνεται από πολλούς ως ένδειξη διαμαρτυρίας, αλλά και αποστολή κάποιου μηνύματος προς τους πολιτικούς, φυσικά σαφούς και εύστοχου. Όμως αυτό μπορεί να έχει περισσότερο αρνητικά αποτελέσματα στην πολιτική ζωή της χώρας, παρά θετικά. Γιατί, με την άρνηση της ψήφου, ο εκάστοτε πολίτης αφήνει τη μοίρα του στα χέρια των επιτήδειων και αυτών που οδηγούνται από το συμφέρον και τις μίζες και έτσι αφήνει να καθορίζουν τη ζωή και τη τύχη του. Επομένως γίνεται συνειδητά έρμαιο και υποχείριο των λίγων και των ευνοούμενων. Από την άλλη, η αποχή θα μπορούσε να στείλει ένα μήνυμα στους πολιτικούς, να τους συνειδητοποιήσει και να τους ανακαλέσει στην τάξη, αρκεί αυτό να μη γίνει συνήθεια στον ελληνικό λαό. Παρόλα αυτά, η αποχή από την ψηφοφορία είναι βεβιασμένη και για αυτό λανθασμένη επιλογή, καθώς δηλώνει περισσότερο παραίτηση παρά διάθεση για ενεργό διαμαρτυρία.

Η μεγάλη κρίση ως μεγάλη ευκαιρία

Πολλές είναι οι θεωρίες για τους λόγους που έφτασε η Ελλάδα  σε αυτό το σημείο. Με το που ξέσπασε η οικονομική κρίση, όλοι άρχισαν να εξαπολύουν κατηγορίες προς όλες τις κατευθύνσεις, γιατί κάποιος έπρεπε να φταίει. Κάποιος έπρεπε να ήταν ο ηθικός αυτουργός έτσι ώστε να επερχόταν η κάθαρση στις ψυχές του οργισμένου λαού. Οι σπατάλες και η κακοδιαχείριση, η μη αξιοποίηση των ευρωπαϊκών ενισχύσεων και προγραμμάτων για τη δημιουργία ανταγωνιστικών υποδομών σε ένα νέο περιβάλλον παγκοσμιοποίησης, η εύκολη λύση του δανεισμού για την κάλυψη των τρεχουσών αναγκών, ο κομματισμός και το λεγόμενο «πολιτικό κόστος», η διόγκωση και η κομματικοποίηση της δημόσιας διοίκησης, η ατιμωρησία των υπευθύνων και η ανεξέλεγκτη πάσης φύσεως διαφθορά ήταν αναπόφευκτο ότι θα οδηγούσαν στο σημερινό κατάντημα, πιστεύουν οι περισσότεροι, και δεν έχουν άδικο. Βέβαια, σε μια δεύτερη ανάλυση, σίγουρα υποβόσκει και ένας ψυχολογικός λόγος, ο οποίος έχει μερίδιο στην ύφεση που ζει ο ελληνικός λαός σήμερα, ο λεγόμενος ψυχολογικός κανόνας του φόβου, και για κάποιους κακεντρεχείς, της τσιγκουνιάς. Και αυτό γιατί οι ευνοϊκές ή οι δυσοίωνες προβλέψεις για την οικονομία είναι το πάν για τις επενδύσεις και κατ’ επέκταση για την ανάπτυξη. Επομένως, ο ψυχισμός των πολιτών επιδρά καταλυτικά στην ύφεση.

Τελικά όμως, αυτό που έχει σημασία,  δεν είναι το ποιος μας έφερε σ’ αυτό το σημείο αλλά το ποιος θα μας βγάλει από αυτήν την κατάσταση. Από τη κρίση και την αυστηρή επιτήρηση της τρόικας. Το μνημόνιο και την παρέμβαση του Διεθνές Νομισματικού Ταμείου στην οικονομία μας. Που τελικά έγινε, ο μπαμπούλας που τρέμει η ψυχή μας και η τσέπη μας.  Όμως, η αλήθεια είναι ότι για να μπορέσουν οι Έλληνες να απαλλαγούν από την  επιτήρηση της Ευρώπης πρέπει να βοηθήσουν όλοι, αλλά βέβαια με δίκαιο τρόπο και σύμφωνα με τις δυνατότητες που έχει ο κάθε πολίτης. Οι έλληνες είναι ικανοί και έξυπνοι και γι’ αυτό μπορούν να μετατρέψουν την κρίση σε μια τεράστια ευκαιρία. Μπορούν να ανασυντάξουν την κοινωνία, αναφορικά με τα σημερινά δεδομένα, και έτσι η χώρα να ενσωματωθεί με καλύτερους από το παρελθόν όρους στη διεθνή οικονομία. Αυτή η εικόνα, αισιόδοξη και θλιβερή ταυτόχρονα, αποδίδει τη σημερινή συγκυρία.

Συνηθισμένα τα βουνά από τα χιόνια, λέει μια παροιμία. Έτσι και η Ελλάδα είναι συνηθισμένη σε τέτοιες δύσκολες καταστάσεις, καθώς πολλές ήταν οι περιπτώσεις στο παρελθόν όπου μια δύσκολη εποχή μετατρεπόταν σε σκαλοπάτι προς την  ανέλιξη και ευκαιρία για την  ανάπτυξη. Η Ελλάδα έχει αποδείξει  στο παρελθόν ότι μετά από κάθε κρίση, ακολουθούσε μια περίοδος ανάπτυξης και δημιουργικότητας. Μια εποχή οικονομικής άνθισης και αισιοδοξίας. Πράγματι, η Ελλάδα, παρά τις μεγάλες περιόδους πολέμων, καταστροφών, εθνικών διχασμών και εμφυλίων σπαραγμών, είχε και χρονικά διαστήματα έντονης δημιουργίας, όπως αυτά των βενιζελικών περιόδων, της περιόδου 1953 - 1967, καθώς και της μεταπολιτευτικής περιόδου. Αυτή η ιστορική διαπίστωση λειτουργεί ως αχτίδα φωτός στις δύσκολες συνθήκες που περνάμε σήμερα. Κυρίως όμως θέλει να μας υπενθυμίσει πόσο απελπιστικά μικρό ήταν τελικά το διάστημα που επικράτησαν συνθήκες ομοψυχίας και συναίνεσης, οι οποίες δημιούργησαν τις κατάλληλες συνθήκες για την έξοδο της Ελλάδας από τις τόσες κρίσεις που γνώρισε.